Hoe bereid je je voor op de strengere handhaving van schijnzelfstandigheid in 2026?

Schijnzelfstandigheid is een situatie waarbij iemand formeel als zzp’er werkt, maar in de praktijk voldoet aan de kenmerken van een arbeidsovereenkomst. Met het opheffen van het handhavingsmoratorium per 1 januari 2025 en een verdere aanscherping in 2026 is dit onderwerp urgenter dan ooit. In dit artikel bespreken we de definitie, beoordelingscriteria, gevolgen en concrete stappen om risico’s te beperken.

Wat is schijnzelfstandigheid en waarom is het nu urgenter dan ooit?

Schijnzelfstandigheid ontstaat wanneer een zzp’er in de praktijk werkt als een werknemer, terwijl de arbeidsrelatie contractueel als opdracht is vormgegeven. De Belastingdienst hanteert al jaren criteria om dit te beoordelen, maar tot voor kort gold een handhavingsmoratorium, waardoor actieve controle beperkt bleef.

Dat moratorium is per 1 januari 2025 opgeheven. Dat betekent dat de Belastingdienst nu actief controleert en handhaaft. In 2026 wordt deze handhaving verder aangescherpt, mede door de invoering van de Wet toelating arbeidskrachten via uitzendbureaus (WTTA), die strengere eisen stelt aan de inzet van flexibele arbeidskrachten.

De wettelijke basis ligt in artikel 7:610 van het Burgerlijk Wetboek, dat bepaalt wanneer er sprake is van een arbeidsovereenkomst. De combinatie van wetgeving, jurisprudentie en actief toezicht maakt dat opdrachtgevers én zzp’ers hun werkrelaties nu serieus moeten toetsen.

Hoe beoordeelt de Belastingdienst of er sprake is van schijnzelfstandigheid?

De Belastingdienst en rechters beoordelen een arbeidsrelatie aan de hand van een zogeheten holistische toets: alle omstandigheden van de samenwerking worden samen gewogen, niet slechts één enkel criterium. Geen enkel element is op zichzelf doorslaggevend.

De drie klassieke elementen van een arbeidsovereenkomst zijn: loon, persoonlijke arbeidsplicht en gezagsverhouding. Bij de beoordeling van schijnzelfstandigheid kijkt men in de praktijk naar signalen zoals:

• Werkt de zzp’er uitsluitend of grotendeels voor één opdrachtgever?
• Bepaalt de opdrachtgever hoe, wanneer en waar het werk wordt uitgevoerd?
• Is vervanging door een andere persoon in de praktijk niet mogelijk of ongebruikelijk?
• Ligt het tarief dicht bij een regulier werknemersloon?
• Is de zzp’er geïntegreerd in de organisatie van de opdrachtgever?

De arresten rondom Deliveroo en Uber hebben deze benadering verder verduidelijkt. Daarin oordeelde de Hoge Raad dat de feitelijke situatie zwaarder weegt dan wat partijen contractueel hebben afgesproken. Een overeenkomst van opdracht biedt dus geen automatische bescherming.

Wat zijn de gevolgen van schijnzelfstandigheid voor opdrachtgevers en zzp’ers?

De gevolgen van geconstateerde schijnzelfstandigheid kunnen groot zijn voor beide partijen. Voor opdrachtgevers is het risico het meest direct: zij kunnen worden geconfronteerd met naheffingen loonheffingen met terugwerkende kracht, aangevuld met boetes en belastingrente.

Daarnaast kan de zzp’er met terugwerkende kracht aanspraak maken op arbeidsrechtelijke bescherming, zoals loondoorbetaling bij ziekte, ontslagbescherming en vakantiegeld. Dit vergroot de financiële en juridische blootstelling van de opdrachtgever aanzienlijk.

Voor de zzp’er zelf zijn de gevolgen ook ingrijpend. Het verlies van de ondernemersstatus betekent dat fiscale voordelen zoals de zelfstandigenaftrek en de mkb-winstvrijstelling komen te vervallen. Bovendien kan de zzp’er worden aangesproken voor terugbetaling van onterecht genoten belastingvoordelen.

De verdeling van risico’s hangt af van de mate van verwijtbaarheid. Bij kwaadwillende opdrachtgevers kan de Belastingdienst direct handhaven. Bij goede trouw geldt een overgangsperiode, maar die bescherming is niet onbeperkt.

Welke concrete stappen kun je nemen om schijnzelfstandigheid te voorkomen?

Voorkomen begint met een eerlijke beoordeling van de feitelijke werkrelatie, niet alleen van het contract. Zowel opdrachtgevers als zzp’ers kunnen gerichte maatregelen nemen om hun situatie te toetsen en waar nodig aan te passen.

Praktische stappen voor opdrachtgevers:

• Voer een interne arbeidsrelatiecheck uit voor alle zzp’ers in je organisatie.
• Beoordeel niet alleen het contract, maar ook de dagelijkse werkomstandigheden.
• Gebruik goedgekeurde modelovereenkomsten van de Belastingdienst als basis, maar zorg dat de feitelijke uitvoering hiermee overeenkomt.
• Documenteer de zelfstandigheid van de opdrachtnemer actief: meerdere opdrachtgevers, eigen materiaal, eigen tariefstelling.
• Wees extra alert in sectoren met een hoog risicoprofiel, zoals de bouw, zorg, transport en IT.

Praktische stappen voor zzp’ers:

• Werk voor meerdere opdrachtgevers om afhankelijkheid te vermijden.
• Zorg dat je daadwerkelijk vrij bent in de uitvoering van je werk.
• Leg de zelfstandige kenmerken van je onderneming vast, zoals eigen offertes, facturen en bedrijfsmiddelen.

Hoe helpt Newtone bij de voorbereiding op de strengere handhaving van schijnzelfstandigheid?

Wij begeleiden opdrachtgevers en ondernemers bij het beoordelen en herstructureren van arbeidsrelaties in het licht van de strengere handhaving. Onze aanpak is multidisciplinair: fiscalisten, juristen en HR-adviseurs werken samen om een volledig beeld te geven van jouw situatie en de risico’s die daarbij horen.

Concreet helpen wij met:

• Arbeidsrelatiechecks waarbij we de feitelijke werksituatie toetsen aan de geldende criteria.
• Beoordeling en aanpassing van bestaande contracten en opdrachtovereenkomsten.
• Advies over herstructurering van werkrelaties die een hoog risico op schijnzelfstandigheid vertonen.
• Begeleiding bij het documenteren van zelfstandigheid op een manier die standhoudt bij controle.
• Ondersteuning bij sectorspecifieke vraagstukken in branches met verhoogd risico.

Wil je weten hoe jouw organisatie ervoor staat? Neem contact op met Newtone voor een vrijblijvend gesprek. We denken graag met je mee, vanuit de praktijk en binnen de kaders van wat wettelijk mogelijk is.