Hoe voorkom je schijnzelfstandigheid?

Schijnzelfstandigheid ontstaat wanneer iemand formeel als zelfstandige werkt, maar in de praktijk functioneert als werknemer. Dit brengt serieuze risico’s met zich mee voor zowel opdrachtgevers als zzp’ers. In dit artikel lees je wat schijnzelfstandigheid precies inhoudt, hoe je een arbeidsrelatie correct beoordeelt, welke risico’s er spelen en welke concrete stappen je kunt zetten om problemen te voorkomen.

Wat is schijnzelfstandigheid en wanneer is er sprake van?

Van schijnzelfstandigheid is sprake wanneer iemand op papier als zelfstandige werkt, maar de feitelijke situatie kenmerken heeft van een dienstbetrekking. De naam van het contract doet er niet toe; de Belastingdienst en rechters kijken naar hoe de samenwerking er in de praktijk uitziet.

De drie kernfactoren die bepalen of er sprake is van een arbeidsovereenkomst zijn:

• Persoonlijke arbeidsverrichting: de opdrachtnemer voert het werk zelf uit en kan zich niet vrijelijk laten vervangen
• Loon: er is een vergoeding in ruil voor de geleverde arbeid
• Gezagsverhouding: de opdrachtgever bepaalt hoe, wanneer en waar het werk wordt uitgevoerd

Zijn deze drie elementen aanwezig, dan merkt de Belastingdienst de relatie aan als dienstbetrekking, ongeacht hoe partijen de samenwerking zelf hebben omschreven of welk contract er is getekend.

Welke risico’s lopen opdrachtgevers bij schijnzelfstandigheid?

Opdrachtgevers die schijnzelfstandigen inhuren, lopen aanzienlijke financiële en juridische risico’s. De Belastingdienst kan met terugwerkende kracht naheffingen loonheffingen opleggen, aangevuld met boetes. Daarnaast kunnen er claims volgen op vakantiegeld, pensioenopbouw en loondoorbetaling bij ziekte.

Sinds 1 januari 2025 handhaaft de Belastingdienst actief op schijnzelfstandigheid, nadat het handhavingsmoratorium is opgeheven. Dat betekent dat organisaties die tot nu toe een afwachtende houding hebben aangenomen, nu direct risico lopen op controles en correcties. De gevolgen kunnen oplopen tot meerdere jaren aan naheffingen, wat voor veel bedrijven een forse financiële tegenvaller kan zijn.

Naast de financiële schade is er ook operationeel risico: als een rechter de arbeidsrelatie alsnog als dienstbetrekking kwalificeert, heeft de betrokken persoon recht op ontslagbescherming en alle bijbehorende arbeidsrechtelijke aanspraken.

Hoe beoordeel je of een arbeidsrelatie als zelfstandige of als werknemer kwalificeert?

De Hoge Raad heeft in het Deliveroo-arrest een reeks indicatoren benoemd die samen bepalen hoe een arbeidsrelatie moet worden gekwalificeerd. Geen enkele factor is op zichzelf doorslaggevend; het gaat om het totaalplaatje.

Relevante indicatoren zijn onder andere:

• Werkt de opdrachtnemer op vaste tijden en locaties die de opdrachtgever bepaalt?
• Geeft de opdrachtgever inhoudelijke instructies over hoe het werk moet worden uitgevoerd?
• Werkt de opdrachtnemer exclusief of vrijwel uitsluitend voor één opdrachtgever?
• Is de opdrachtnemer geïntegreerd in de organisatie, bijvoorbeeld zichtbaar in het organogram of actief in interne systemen?
• Werkt de opdrachtnemer met eigen materiaal en draagt hij of zij zelf ondernemersrisico?

Hoe meer van deze indicatoren wijzen op afhankelijkheid en inbedding in de organisatie, hoe groter de kans dat de relatie als dienstbetrekking wordt aangemerkt. Een eerlijke zelfevaluatie aan de hand van deze punten geeft al snel een goed beeld van waar je staat.

Welke maatregelen kun je nemen om schijnzelfstandigheid te voorkomen?

Schijnzelfstandigheid voorkomen vraagt om meer dan een goed opgesteld contract. Het gaat om de combinatie van goede afspraken én een werkwijze die daar in de praktijk bij aansluit. Papier en praktijk moeten overeenkomen.

Concrete stappen die je kunt zetten:

• Gebruik een goedgekeurde modelovereenkomst van de Belastingdienst als basis, maar zorg dat de dagelijkse samenwerking ook daadwerkelijk overeenkomt met wat erin staat
• Bewaar de zelfstandigheid in de praktijk: geef de opdrachtnemer ruimte om het werk naar eigen inzicht in te richten, zonder voortdurende sturing of toezicht
• Spreiding van opdrachten: als zzp’er is het verstandig om voor meerdere opdrachtgevers te werken, zodat economische afhankelijkheid van één partij wordt vermeden
• Documenteer de samenwerking: leg vast hoe de opdracht is uitgevoerd, welke keuzes de opdrachtnemer zelfstandig heeft gemaakt en welke risico’s hij of zij zelf droeg
• Evalueer regelmatig: arbeidsrelaties kunnen in de loop van de tijd veranderen; toets periodiek of de situatie nog steeds past bij zelfstandig ondernemerschap

Hoe helpt Newtone bij het voorkomen van schijnzelfstandigheid?

Wij ondersteunen zowel opdrachtgevers als zelfstandigen bij het correct beoordelen en structureren van arbeidsrelaties. Daarbij kijken we niet alleen naar het contract, maar ook naar de feitelijke werkwijze en de risico’s die daarbij komen kijken.

Wat we concreet voor je kunnen doen:

• Fiscaal en arbeidsrechtelijk advies over de kwalificatie van bestaande of nieuwe arbeidsrelaties
• Toetsing van overeenkomsten aan de actuele wet- en regelgeving en jurisprudentie, waaronder de Deliveroo-criteria
• Begeleiding bij handhavingstrajecten van de Belastingdienst, inclusief verweer en onderhandeling over naheffingen
• Proactief risicomanagement om kwetsbare situaties vroegtijdig te signaleren en aan te pakken

Twijfel je of jouw situatie risico’s oplevert? Neem contact met ons op voor een vrijblijvend gesprek over jouw situatie. We denken graag met je mee, zodat je met vertrouwen verder kunt ondernemen.

Gerelateerde artikelen

• Wat zijn de fiscale voordelen van zelfstandig ondernemen?
• Hoe beoordeel je of een opdracht leidt tot schijnzelfstandigheid?
• Kan je met terugwerkende kracht worden aangemerkt als werknemer?
• Wat zijn de risico’s van schijnzelfstandigheid voor zzp’ers?
• Wat is het fiscaal voordeel van een zzp-constructie?