Waarom is schijnzelfstandigheid een probleem voor de arbeidsmarkt?

Schijnzelfstandigheid is een van de meest besproken thema’s op de Nederlandse arbeidsmarkt. Het ontstaat wanneer iemand formeel als zelfstandige werkt, maar in de praktijk dezelfde positie inneemt als een werknemer in loondienst. Dit heeft gevolgen voor opdrachtgevers, zzp’ers én de samenleving als geheel. In dit artikel beantwoorden we de belangrijkste vragen over herkenning, wetgeving, risico’s en preventie.

Wat is schijnzelfstandigheid en hoe herken je het?

Schijnzelfstandigheid betekent dat iemand op papier als zelfstandige werkt, maar feitelijk functioneert als werknemer. De arbeidsrelatie heeft dan kenmerken die horen bij een dienstverband, ook al is er geen arbeidscontract. Drie signalen wijzen sterk op schijnzelfstandigheid: een gezagsverhouding, een persoonlijke arbeidsplicht en economische afhankelijkheid van één opdrachtgever.

Een gezagsverhouding houdt in dat de opdrachtgever bepaalt hoe, wanneer en waar het werk wordt uitgevoerd. Persoonlijke arbeidsplicht betekent dat de opdracht niet zomaar aan een ander kan worden overgedragen. Economische afhankelijkheid speelt een rol wanneer een zzp’er het overgrote deel van zijn inkomsten bij één opdrachtgever verdient. Komen meerdere van deze kenmerken samen voor, dan is de kans groot dat de Belastingdienst de samenwerking als een arbeidsrelatie beoordeelt.

Waarom is schijnzelfstandigheid een probleem voor de arbeidsmarkt?

Schijnzelfstandigheid verstoort de balans op de arbeidsmarkt. Opdrachtgevers die zzp’ers inzetten in plaats van werknemers in loondienst besparen op loonkosten, pensioenpremies en sociale verzekeringen. Dat creëert oneerlijke concurrentie ten opzichte van bedrijven die wél correct personeel in dienst nemen.

Tegelijkertijd ondermijnt schijnzelfstandigheid het sociale zekerheidsstelsel. Wie niet meebetaalt aan werkloosheids- of arbeidsongeschiktheidsverzekeringen, draagt ook niet bij aan de solidariteit waar dat stelsel op rust. Voor de overheid betekent dit belastingderving. Voor de zelfstandige zelf brengt het risico’s mee: geen recht op WW, geen pensioenopbouw via een werkgever en kwetsbaarheid bij ziekte of arbeidsongeschiktheid.

Welke regels en wetgeving gelden er rondom schijnzelfstandigheid?

Het wettelijke kader rondom schijnzelfstandigheid is de afgelopen jaren aangescherpt. De Wet deregulering beoordeling arbeidsrelaties (DBA) vervangt de vroegere VAR-verklaring en legt de verantwoordelijkheid voor een correcte beoordeling van de arbeidsrelatie bij zowel opdrachtgever als opdrachtnemer. Per 1 januari 2025 handhaaft de Belastingdienst actief op schijnzelfstandigheid, na jaren van gedoogbeleid.

De Belastingdienst beoordeelt arbeidsrelaties aan de hand van meerdere criteria, waaronder de mate van gezag, de vrijheid om werk te weigeren en de vraag of iemand ondernemersrisico loopt. Opdrachtgevers kunnen gebruikmaken van door de Belastingdienst goedgekeurde modelovereenkomsten, maar de feitelijke werkwijze moet ook daadwerkelijk overeenkomen met wat er op papier staat. Daarnaast introduceert de Wet toelating arbeidskrachten aanvullende eisen voor de inzet van arbeidskrachten via uitzendbureaus en andere tussenpersonen.

Wat zijn de gevolgen van schijnzelfstandigheid voor opdrachtgevers en zzp’ers?

De gevolgen van schijnzelfstandigheid kunnen voor beide partijen ingrijpend zijn. Voor opdrachtgevers bestaat het risico op naheffingen loonbelasting en sociale premies, soms met terugwerkende kracht over meerdere jaren. Daar komen boetes en rente bij, en in ernstige gevallen ook reputatieschade of juridische aansprakelijkheid.

Voor de zzp’er is de situatie eveneens onzeker. Een herclassificatie van de arbeidsrelatie kan leiden tot verlies van opdrachten, onduidelijkheid over arbeidsrechtelijke bescherming en mogelijke terugvordering van eerder ontvangen toeslagen of uitkeringen. Wie jarenlang als zelfstandige heeft gewerkt maar achteraf als werknemer wordt aangemerkt, kan voor onaangename verrassingen komen te staan.

Hoe kunnen bedrijven schijnzelfstandigheid voorkomen?

Voorkomen begint met een eerlijke beoordeling van de arbeidsrelatie voordat een samenwerking van start gaat. De webmodule beoordeling arbeidsrelaties van de Belastingdienst biedt een praktisch startpunt: door een reeks vragen te beantwoorden, krijg je inzicht in hoe de relatie waarschijnlijk wordt beoordeeld.

• Leg afspraken schriftelijk vast in een duidelijke overeenkomst die aansluit bij de feitelijke werkwijze.
• Toets regelmatig of de dagelijkse praktijk nog overeenkomt met wat er contractueel is afgesproken.
• Geef zzp’ers echte vrijheid in de uitvoering van hun werk en vermijd aansturing die lijkt op werkgeversgezag.
• Zorg dat de zelfstandige ook voor andere opdrachtgevers kan en mag werken.
• Herzie samenwerkingsverbanden periodiek, zeker bij langlopende opdrachten.

Een overeenkomst alleen is niet voldoende. De Belastingdienst kijkt naar de feitelijke situatie, niet alleen naar wat er op papier staat.

Hoe helpt Newtone bij vraagstukken rondom schijnzelfstandigheid?

Wij begrijpen dat de regels rondom schijnzelfstandigheid complex zijn en dat de gevolgen van een verkeerde beoordeling groot kunnen zijn. Newtone biedt concrete ondersteuning aan opdrachtgevers en ondernemers die zekerheid willen over hun arbeidsrelaties.

• Beoordeling van arbeidsrelaties: wij analyseren bestaande en nieuwe samenwerkingsverbanden en geven een helder advies over de fiscale en juridische kwalificatie.
• Fiscaal en juridisch advies: onze specialisten begeleiden je bij het correct inrichten van contracten en werkafspraken.
• Compliance en risicobeheer: we helpen je een werkwijze te ontwikkelen die aansluit bij de actuele wet- en regelgeving, inclusief de handhaving per 1 januari 2025.
• Begeleiding bij de Belastingdienst: bij een boekenonderzoek of handhavingstraject staan wij naast je en voeren we het gesprek met de Belastingdienst.

Wil je weten hoe jouw organisatie ervoor staat? Neem contact met ons op voor een vrijblijvend gesprek over jouw arbeidsrelaties. Samen zorgen we ervoor dat jouw samenwerkingen met zelfstandigen op een solide en compliant fundament rusten.