Wanneer ben je een schijnzelfstandige?
Je bent een schijnzelfstandige wanneer je formeel als zzp’er werkt, maar de feitelijke situatie sterk lijkt op een dienstverband. De Belastingdienst kijkt niet naar hoe de samenwerking op papier is vastgelegd, maar naar hoe die er in de praktijk uitziet. Denk aan vaste werktijden, instructies van de opdrachtgever en het werken voor slechts één klant. Hieronder vind je antwoord op de meest gestelde vragen over schijnzelfstandigheid.
Wat is schijnzelfstandigheid en wanneer is er sprake van?
Van schijnzelfstandigheid is sprake wanneer iemand werkt als zelfstandige zonder personeel (zzp’er), maar de arbeidsrelatie in de praktijk alle kenmerken heeft van een dienstverband. De juridische kwalificatie hangt niet af van de gekozen contractvorm, maar van de werkelijke situatie.
De juridische basis ligt in het Burgerlijk Wetboek. Een arbeidsovereenkomst bestaat wanneer iemand persoonlijk arbeid verricht, daarvoor loon ontvangt en daarbij in een gezagsverhouding staat tot de opdrachtgever. Zijn die drie elementen aanwezig, dan is er wettelijk gezien sprake van een dienstverband, ongeacht wat er in het contract staat.
Het verschil met echte zelfstandigheid zit in de vrijheid en het ondernemersrisico. Een echte ondernemer bepaalt zelf hoe het werk wordt uitgevoerd, werkt voor meerdere opdrachtgevers en loopt financieel risico. Bij schijnzelfstandigheid ontbreken die kenmerken grotendeels.
Welke criteria gebruikt de Belastingdienst om schijnzelfstandigheid te beoordelen?
De Belastingdienst beoordeelt schijnzelfstandigheid aan de hand van meerdere factoren tegelijk. Geen enkel criterium is op zichzelf doorslaggevend. Het gaat altijd om het totaalplaatje van de arbeidsrelatie, waarbij de feitelijke situatie zwaarder weegt dan de contractuele afspraken.
De belangrijkste beoordelingscriteria zijn:
- Gezagsverhouding: geeft de opdrachtgever instructies over hoe, wanneer en waar het werk wordt gedaan?
- Persoonlijke arbeidsverplichting: moet de opdrachtnemer het werk zelf uitvoeren, of mag hij iemand anders sturen?
- Loon: is er sprake van een vaste, regelmatige vergoeding die lijkt op salaris?
- Organisatorische inbedding: functioneert de zzp’er feitelijk als onderdeel van de organisatie van de opdrachtgever?
- Ondernemerskenmerken: heeft de opdrachtnemer meerdere opdrachtgevers, eigen klanten, bedrijfsrisico en zichtbare ondernemersactiviteiten?
Mede op basis van de zogenoemde Deliveroo-uitspraak van de Hoge Raad uit 2023 is duidelijk geworden dat rechters en de Belastingdienst alle omstandigheden in samenhang beoordelen. De manier waarop het werk feitelijk is georganiseerd, telt zwaarder dan de naam op het contract.
Wat zijn de gevolgen van schijnzelfstandigheid voor opdrachtgevers en zzp’ers?
De gevolgen van geconstateerde schijnzelfstandigheid kunnen fors zijn, zowel voor de opdrachtgever als voor de zzp’er zelf. De Belastingdienst hanteert sinds 1 januari 2025 een actief handhavingsbeleid, wat betekent dat controles en correcties vaker voorkomen.
Voor de opdrachtgever kan dit leiden tot:
- Naheffingen loonheffingen over de vergoedingen die zijn betaald
- Boetes bij opzet of grove nalatigheid
- Arbeidsrechtelijke aanspraken van de opdrachtnemer, zoals loondoorbetaling bij ziekte en ontslagbescherming
Voor de zzp’er zijn de gevolgen ook ingrijpend:
- Terugvordering van genoten fiscale voordelen, zoals de zelfstandigenaftrek
- Terugvordering van toeslagen als het inkomen achteraf anders wordt vastgesteld
- Mogelijke naheffing inkomstenbelasting
Beide partijen hebben er dus belang bij dat de arbeidsrelatie van meet af aan goed is ingericht.
Hoe kun je schijnzelfstandigheid voorkomen als opdrachtgever of zzp’er?
Schijnzelfstandigheid voorkomen begint met een eerlijke beoordeling van de feitelijke werksituatie. Een modelovereenkomst van de Belastingdienst biedt enige houvast, maar biedt geen garantie als de dagelijkse praktijk niet overeenkomt met wat er op papier staat.
Praktische maatregelen die helpen:
- Zorg dat de zzp’er aantoonbaar voor meerdere opdrachtgevers werkt of kan werken
- Leg vast dat de opdrachtnemer zelf bepaalt hoe het werk wordt uitgevoerd
- Vermijd vaste werktijden en verplichte aanwezigheid op locatie zonder inhoudelijke noodzaak
- Maak vervangbaarheid mogelijk: kan de zzp’er iemand anders sturen?
- Documenteer het ondernemerschap van de zzp’er, zoals eigen klanten, een website en een bedrijfsaansprakelijkheidsverzekering
Sinds de hervatting van de handhaving door de Belastingdienst is het niet langer voldoende om te vertrouwen op een oud contract of een goedgekeurde modelovereenkomst. De feitelijke situatie moet doorlopend worden bewaakt en zo nodig worden bijgesteld.
Hoe helpt Newtone bij het beoordelen en voorkomen van schijnzelfstandigheid?
Schijnzelfstandigheid is een onderwerp waarbij fiscale, juridische en arbeidsrechtelijke kennis samenkomen. Wij helpen opdrachtgevers en zzp’ers om de risico’s in kaart te brengen en de arbeidsrelatie op de juiste manier in te richten.
Wat wij voor je kunnen doen:
- Beoordelen van bestaande arbeidsrelaties op risico’s rond schijnzelfstandigheid
- Adviseren over de juiste contractvorm en opzet van de samenwerking
- Toetsen of de feitelijke werksituatie aansluit bij de contractuele afspraken
- Begeleiden bij een eventuele beoordeling of controle door de Belastingdienst
- Fiscaal en juridisch advies bij herstructurering van de arbeidsrelatie
Twijfel je of jouw situatie de toets van de Belastingdienst kan doorstaan? Neem contact met ons op voor een vrijblijvend gesprek. Wij denken graag met je mee.
Gerelateerde artikelen
Ook interessant
Gerelateerde Berichten
Blijf op de hoogte dankzij de inzichten van onze specialisten. Lees nieuws en blogs over ‘dienst’ die nieuwe invalshoeken bieden op actuele onderwerpen.
