Wat is het gezagscriterium bij de beoordeling van schijnzelfstandigheid?

Het gezagscriterium is het meest bepalende element bij de beoordeling van schijnzelfstandigheid. Het gaat om de vraag of een opdrachtgever zeggenschap heeft over de manier waarop iemand zijn werk uitvoert. Is dat het geval, dan wijst dit op een arbeidsovereenkomst in plaats van een zelfstandige opdracht. Dit artikel beantwoordt de belangrijkste vragen over het gezagscriterium, de toetsing door de Belastingdienst en wat de handhavingsregels per 2025 betekenen voor opdrachtgevers en zzp’ers.

Wat is het gezagscriterium en waarom is het zo belangrijk bij schijnzelfstandigheid?

Het gezagscriterium bepaalt of er sprake is van een arbeidsovereenkomst door te kijken of de opdrachtgever instructies kan geven over hoe het werk wordt uitgevoerd. Bij schijnzelfstandigheid werkt iemand formeel als zzp’er, maar is de feitelijke situatie zo dat er sprake is van een arbeidsrelatie. Het gezagscriterium is daarbij de meest doorslaggevende factor.

Een arbeidsovereenkomst vereist drie elementen: arbeid, loon en gezag. De eerste twee zijn zelden het discussiepunt. Arbeid wordt verricht en er wordt betaald. De vraag of er gezag aanwezig is, is juist het element dat in de praktijk het meest omstreden is en het meest wordt onderzocht bij de beoordeling van schijnzelfstandigheid.

Het gezagscriterium gaat verder dan alleen het geven van directe opdrachten. Ook wanneer een opdrachtgever bepaalt waar, wanneer en hoe iemand werkt, kan sprake zijn van een gezagsverhouding. Dat maakt dit criterium zo complex en tegelijk zo bepalend.

Hoe beoordeelt de Belastingdienst of er sprake is van een gezagsverhouding?

De Belastingdienst beoordeelt een gezagsverhouding niet op basis van één enkel kenmerk, maar op basis van alle feiten en omstandigheden samen. Er is geen checklist die automatisch leidt tot een conclusie. In plaats daarvan kijkt de Belastingdienst naar het gehele beeld van de samenwerking.

De volgende factoren spelen een rol bij de beoordeling:

• Instructiebevoegdheid: kan de opdrachtgever aanwijzingen geven over de werkwijze, en niet alleen over het resultaat?
• Integratie in de organisatie: maakt de opdrachtnemer structureel deel uit van de organisatie, vergelijkbaar met een werknemer?
• Toezicht op de uitvoering: houdt de opdrachtgever toezicht op hoe het werk wordt gedaan, en niet alleen op wat er wordt opgeleverd?
• Werktijden en locatie: zijn de werktijden en de werklocatie bepaald door de opdrachtgever?
• Vervanging: mag de opdrachtnemer zich laten vervangen, of is de persoon zelf onmisbaar?

De Belastingdienst weegt al deze elementen in samenhang. Een overeenkomst op papier die de relatie als zelfstandig kwalificeert, is niet doorslaggevend als de praktijk anders uitwijst.

Wat zijn de concrete signalen dat een gezagsverhouding aanwezig is?

Er zijn herkenbare signalen die in de praktijk wijzen op een gezagsverhouding. Zowel opdrachtgevers als zzp’ers kunnen aan de hand van deze signalen de eigen situatie beoordelen. Hoe meer van deze kenmerken aanwezig zijn, hoe groter het risico op schijnzelfstandigheid.

• De zzp’er volgt instructies over hoe het werk moet worden uitgevoerd, en niet alleen over het eindresultaat.
• Er gelden vaste werktijden of aanwezigheidsverplichtingen die door de opdrachtgever worden bepaald.
• De zzp’er werkt met materialen, systemen of middelen van de opdrachtgever.
• De zzp’er is volledig geïntegreerd in het team en neemt deel aan interne vergaderingen, overleggen of bedrijfsactiviteiten.
• Er is geen ruimte om tegelijkertijd voor andere opdrachtgevers te werken.
• De zzp’er kan zich niet laten vervangen door een derde zonder toestemming van de opdrachtgever.

Geen van deze signalen staat op zichzelf. Maar wanneer meerdere van deze kenmerken gelijktijdig aanwezig zijn, is het verstandig de arbeidsrelatie kritisch te laten beoordelen.

Wat verandert er door de nieuwe handhavingsregels rondom schijnzelfstandigheid per 2025?

Per 1 januari 2025 is het handhavingsmoratorium van de Belastingdienst afgeschaft. Dat moratorium zorgde er jarenlang voor dat de Belastingdienst terughoudend was met het opleggen van naheffingen bij schijnzelfstandigheid. Die periode is voorbij. Opdrachtgevers en zzp’ers lopen nu concrete financiële en juridische risico’s als de arbeidsrelatie onjuist is gekwalificeerd.

De gevolgen van een onjuiste kwalificatie kunnen aanzienlijk zijn:

• Naheffingen loonheffingen voor de opdrachtgever over de afgelopen jaren.
• Boetes bij opzettelijke of grove nalatigheid in de kwalificatie van de arbeidsrelatie.
• Arbeidsrechtelijke gevolgen, zoals het recht op loondoorbetaling bij ziekte en ontslagbescherming voor de zzp’er.
• Terugvordering van aftrekposten voor de zzp’er, zoals de zelfstandigenaftrek.

De toegenomen handhaving maakt het voor beide partijen urgenter om de arbeidsrelatie vooraf goed te beoordelen en vast te leggen. Wachten tot de Belastingdienst zelf aanklopt, is geen verstandige strategie meer.

Hoe kan Newtone helpen bij de beoordeling van schijnzelfstandigheid?

Wij begeleiden opdrachtgevers en ondernemers bij het beoordelen en correct structureren van arbeidsrelaties. Dat doen we vanuit een combinatie van fiscale, juridische en arbeidsrechtelijke expertise, afgestemd op de specifieke situatie van onze klant.

Concreet helpen wij met:

• Het beoordelen van bestaande samenwerkingsrelaties op het risico van schijnzelfstandigheid.
• Fiscaal advies over de gevolgen van een onjuiste kwalificatie en hoe risico’s te beperken.
• Het opstellen of aanpassen van overeenkomsten van opdracht die aansluiten bij de feitelijke situatie.
• Arbeidsrechtelijk advies over de juiste structuur van de samenwerking.
• Begeleiding bij eventuele vragen of controles van de Belastingdienst.

Wil je weten of jouw samenwerkingsrelaties de toets van de Belastingdienst kunnen doorstaan? Neem dan contact met ons op voor een vrijblijvend gesprek over jouw situatie. We denken graag met je mee.