Wat is het verschil tussen schijnzelfstandigheid en echte zelfstandigheid?

Het verschil tussen schijnzelfstandigheid en echte zelfstandigheid draait om de vraag of iemand werkelijk als ondernemer opereert of feitelijk functioneert als werknemer. Een zzp’er is écht zelfstandig wanneer er geen gezagsverhouding bestaat, er ondernemersrisico wordt gedragen en er meerdere opdrachtgevers zijn. Bij schijnzelfstandigheid ontbreken deze kenmerken, terwijl de arbeidsrelatie toch als zelfstandig wordt gepresenteerd.

Wat is schijnzelfstandigheid en wanneer is er sprake van?

Schijnzelfstandigheid ontstaat wanneer iemand formeel als zzp’er werkt, maar de werkrelatie feitelijk voldoet aan de kenmerken van een dienstverband. De juridische vorm wijkt dan af van de economische realiteit. Dit is een groeiend aandachtspunt op de Nederlandse arbeidsmarkt, zeker nu de handhaving is aangescherpt.

Volgens de wet is er sprake van een arbeidsovereenkomst als aan drie criteria wordt voldaan: persoonlijke arbeid (de persoon verricht het werk zelf), loon (er is een vergoeding voor het werk) en een gezagsverhouding (de opdrachtgever geeft instructies en bepaalt hoe het werk wordt uitgevoerd). Zijn alle drie aanwezig, dan is er juridisch gezien een dienstverband, ongeacht wat er in het contract staat.

Het gaat dus niet om de naam van de overeenkomst, maar om hoe de samenwerking er in de praktijk uitziet. Een zzp-contract biedt geen bescherming als de dagelijkse werkelijkheid laat zien dat iemand feitelijk in loondienst werkt.

Wat zijn de belangrijkste kenmerken van een echte zelfstandige?

Een echte zelfstandige onderscheidt zich door een combinatie van ondernemerskenmerken en de afwezigheid van een gezagsverhouding. De beoordeling is altijd gebaseerd op het totaalplaatje, niet op één enkel kenmerk.

Indicatoren die wijzen op echte zelfstandigheid zijn onder andere:

• Meerdere opdrachtgevers tegelijk of wisselend over het jaar
• Eigen ondernemersrisico, zoals aansprakelijkheid voor fouten en geen inkomen bij ziekte
• Zelfstandige tariefstelling, zonder dat de opdrachtgever dit dicteert
• Gebruik van eigen materialen, gereedschap of bedrijfsmiddelen
• Vrije keuze in werktijden en werklocatie
• Geen verplichting om het werk persoonlijk uit te voeren (vervangingsmogelijkheid)

Het is belangrijk om onderscheid te maken tussen ondernemersindicatoren (zoals een inschrijving bij de KvK of een btw-nummer) en de eigenlijke arbeidsrelatiecriteria. Een KvK-inschrijving zegt op zichzelf niets over de vraag of er sprake is van zelfstandigheid in de zin van de wet.

Hoe beoordeelt de Belastingdienst of er sprake is van schijnzelfstandigheid?

De Belastingdienst hanteert een holistische beoordeling: alle feiten en omstandigheden van de werkrelatie worden samen gewogen. Er is geen checklist waarbij één punt de doorslag geeft. Wel heeft de gezagsverhouding in de praktijk veel gewicht, omdat dit criterium het meest onderscheidend is.

Modelovereenkomsten die eerder door de Belastingdienst waren goedgekeurd, bieden geen absolute zekerheid meer. De manier waarop partijen feitelijk samenwerken is doorslaggevend, niet de tekst van de overeenkomst.

Per 1 januari 2025 is het handhavingsmoratorium opgeheven. Dit betekent dat de Belastingdienst actief controleert en corrigeert bij vermoedens van schijnzelfstandigheid. Opdrachtgevers kunnen met terugwerkende kracht worden aangesproken, wat de urgentie om arbeidsrelaties goed in te richten aanzienlijk vergroot.

Wat zijn de gevolgen van schijnzelfstandigheid voor opdrachtgevers en zzp’ers?

De gevolgen van vastgestelde schijnzelfstandigheid zijn voor beide partijen ingrijpend. Voor de opdrachtgever zijn de financiële risico’s het grootst, maar ook de opdrachtnemer kan te maken krijgen met onverwachte aanspraken.

Mogelijke consequenties voor de opdrachtgever zijn:

• Naheffingen loonheffingen en premies volksverzekeringen, met terugwerkende kracht
• Boetes bij kwaadwillendheid of ernstige nalatigheid
• Correctieverplichtingen richting de Belastingdienst
• Reputatieschade, zeker in sectoren waar dit gevoelig ligt

Voor de opdrachtnemer (zzp’er) kunnen arbeidsrechtelijke aanspraken ontstaan, zoals loondoorbetaling bij ziekte, ontslagbescherming en het recht op vakantiedagen. Dit klinkt voordelig, maar kan tegelijk betekenen dat eerder genoten fiscale voordelen worden teruggevorderd.

Het risico zit hem vooral in het feit dat veel werkrelaties jarenlang ongewijzigd blijven, waardoor de cumulatieve financiële gevolgen bij een controle fors kunnen oplopen.

Hoe kan Newtone helpen bij het beoordelen en voorkomen van schijnzelfstandigheid?

Wij begrijpen dat de grens tussen zelfstandigheid en schijnzelfstandigheid in de praktijk niet altijd scherp is. Zeker nu de handhaving is aangescherpt, is het verstandig om bestaande en nieuwe werkrelaties tijdig te laten beoordelen.

Wat wij voor je kunnen doen:

• Arbeidsrelatiebeoordeling: wij analyseren de feitelijke werkrelatie en toetsen of er risico op schijnzelfstandigheid bestaat
• Fiscaal advies rondom zzp-inhuur: wij brengen de fiscale risico’s in kaart en adviseren over de meest passende constructie
• Beoordeling en opstelling van overeenkomsten: wij toetsen bestaande contracten of helpen bij het opstellen van overeenkomsten die aansluiten bij de werkelijke situatie
• Proactief advies: voor zowel opdrachtgevers als zelfstandigen geven wij praktisch advies om risico’s te voorkomen voordat ze zich voordoen

Wacht niet tot de Belastingdienst aanklopt. Neem contact met ons op voor een vrijblijvend gesprek over jouw situatie, zodat je met vertrouwen kunt ondernemen.