Wat wordt bedoeld met schijnzelfstandigheid?

Schijnzelfstandigheid ontstaat wanneer iemand formeel als zelfstandige (zzp’er) werkt, maar de feitelijke samenwerking zoveel kenmerken heeft van een dienstverband dat de Belastingdienst de relatie als zodanig beoordeelt. Dit heeft gevolgen voor zowel de opdrachtgever als de zelfstandige zelf. Hieronder vind je antwoorden op de meest gestelde vragen over dit onderwerp.

Wat wordt precies bedoeld met schijnzelfstandigheid?

Schijnzelfstandigheid betekent dat iemand op papier als zelfstandige werkt, maar in de praktijk functioneert als werknemer. De arbeidsrelatie voldoet dan aan de drie wettelijke kenmerken van een dienstverband: persoonlijke arbeid, loon en een gezagsverhouding. Omdat de juridische vorm niet overeenkomt met de feitelijke situatie, spreekt men van schijn.

De Belastingdienst kijkt niet naar wat er in een contract staat, maar naar hoe de samenwerking er in de praktijk uitziet. Werkt iemand altijd persoonlijk, ontvangt diegene een vaste vergoeding en bepaalt de opdrachtgever hoe het werk wordt uitgevoerd? Dan zijn de ingrediënten voor een dienstverband aanwezig, ongeacht de contractvorm.

Wanneer is er sprake van schijnzelfstandigheid?

Er is sprake van schijnzelfstandigheid als de feitelijke werksituatie meer lijkt op loondienst dan op zelfstandig ondernemerschap. Concrete signalen zijn onder andere: werken voor slechts één opdrachtgever gedurende langere tijd, geen eigen klanten hebben, verplicht aanwezig zijn op vaste tijden en werken met materialen of systemen van de opdrachtgever.

Daarnaast speelt het ontbreken van ondernemersrisico een belangrijke rol. Een echte ondernemer loopt financieel risico, investeert in zijn bedrijf en kan opdrachten weigeren of zelf prijzen bepalen. Ontbreekt dit, dan wijst dat in de richting van schijnzelfstandigheid.

Fiscaal en juridisch wordt de toets iets anders toegepast. De Belastingdienst beoordeelt of loonheffingen hadden moeten worden ingehouden. De civiele rechter kijkt of de zzp’er aanspraak kan maken op arbeidsrechtelijke bescherming, zoals ontslagbescherming of loondoorbetaling bij ziekte.

Wat zijn de gevolgen van schijnzelfstandigheid voor opdrachtgevers en zzp’ers?

De gevolgen van schijnzelfstandigheid kunnen fors zijn. Voor de opdrachtgever betekent een herclassificatie door de Belastingdienst dat alsnog loonbelasting en sociale premies moeten worden afgedragen, mogelijk met terugwerkende kracht. Daarbij kunnen boetes worden opgelegd bij kwaadwillendheid of nalatigheid.

Voor de zzp’er zijn de gevolgen anders van aard. Enerzijds kan een herclassificatie betekenen dat er recht ontstaat op arbeidsrechtelijke bescherming. Anderzijds vervallen de fiscale voordelen die bij ondernemerschap horen, zoals de zelfstandigenaftrek. Bovendien heeft de zzp’er in veel gevallen geen pensioen opgebouwd en geen aanspraak op WW, wat bij langdurige schijnzelfstandigheid grote financiële gevolgen kan hebben.

Hoe heeft de Wet DBA invloed op schijnzelfstandigheid?

De Wet Deregulering Beoordeling Arbeidsrelaties (Wet DBA) verving in 2016 de Verklaring Arbeidsrelatie (VAR) en introduceerde modelovereenkomsten als alternatief. Het doel was om duidelijkheid te scheppen over de vraag wanneer sprake is van een echte zelfstandige. In de praktijk leidde de wet echter tot veel onzekerheid.

Lange tijd handhaafde de Belastingdienst de Wet DBA nauwelijks. Vanaf 1 januari 2025 is dat veranderd: de handhaving is volledig hervat. Dit betekent dat opdrachtgevers actief worden gecontroleerd op de kwalificatie van hun arbeidsrelaties. Modelovereenkomsten bieden houvast, maar alleen als de feitelijke samenwerking ook daadwerkelijk overeenkomt met wat er op papier staat. Een goedgekeurde overeenkomst is dus geen vrijbrief.

Hoe voorkom je schijnzelfstandigheid als opdrachtgever of zzp’er?

Voorkomen begint met een eerlijke beoordeling van hoe de samenwerking er in de praktijk uitziet. Een contract alleen is niet voldoende. Zowel de opdrachtgever als de zzp’er moet zich afvragen of de feitelijke situatie overeenkomt met zelfstandig ondernemerschap.

Praktische stappen om schijnzelfstandigheid te vermijden:

• Zorg dat de zzp’er ook voor andere opdrachtgevers werkt of dit in principe kan doen.
• Laat de zelfstandige vrij in de manier waarop het werk wordt uitgevoerd.
• Gebruik een door de Belastingdienst goedgekeurde modelovereenkomst die aansluit bij de werkelijkheid.
• Leg geen verplichte werktijden of aanwezigheidseisen op die niet noodzakelijk zijn voor de opdracht.
• Beoordeel de arbeidsrelatie periodiek opnieuw, zeker bij langlopende samenwerkingen.

Een herbeoordeling is zeker aan te raden als de samenwerking langer duurt, de taken veranderen of als de zzp’er steeds meer lijkt te functioneren als een vaste medewerker.

Zo helpt Newtone bij vraagstukken rondom schijnzelfstandigheid

Wij begrijpen dat de regels rondom schijnzelfstandigheid voor veel opdrachtgevers en ondernemers complex zijn, zeker nu de handhaving is aangescherpt. Newtone helpt je om de arbeidsrelaties binnen jouw organisatie correct te beoordelen en in te richten, zodat je niet voor verrassingen komt te staan.

Wat wij voor je kunnen doen:

• Beoordeling van bestaande arbeidsrelaties op basis van de feitelijke situatie en de actuele wet- en regelgeving.
• Fiscaal en juridisch advies over de kwalificatie van zzp-samenwerkingen en de risico’s die daarmee gepaard gaan.
• Beoordeling en opstelling van overeenkomsten die aansluiten bij goedgekeurde modelovereenkomsten van de Belastingdienst.
• Begeleiding bij trajecten met de Belastingdienst, waaronder het voeren van overleg of het reageren op controles en naheffingen.
• Periodieke herbeoordelingen om ook op langere termijn compliant te blijven.

Wil je weten of jouw situatie risico’s met zich meebrengt of hoe je dit het beste kunt aanpakken? Neem contact met ons op voor een vrijblijvend gesprek over jouw situatie.