Wat zijn de gevolgen van schijnzelfstandigheid?

Schijnzelfstandigheid ontstaat wanneer iemand formeel als zzp’er werkt, maar in de praktijk voldoet aan de kenmerken van een gewone arbeidsrelatie. De gevolgen kunnen groot zijn: van naheffingen en boetes voor opdrachtgevers tot verlies van fiscale voordelen voor de zelfstandige zelf. In dit artikel beantwoorden we de meest gestelde vragen over schijnzelfstandigheid, de risico’s en hoe je die voorkomt.

Wat is schijnzelfstandigheid en wanneer is er sprake van?

Er is sprake van schijnzelfstandigheid wanneer iemand op papier als zelfstandige werkt, maar in de praktijk functioneert als werknemer. De arbeidsrelatie heeft dan feitelijk de kenmerken van een dienstbetrekking, ook al is er een overeenkomst van opdracht gesloten. De Belastingdienst kijkt niet alleen naar wat er op papier staat, maar vooral naar hoe de samenwerking er in de werkelijkheid uitziet.

De drie klassieke criteria voor een dienstbetrekking zijn: een gezagsverhouding (de opdrachtgever bepaalt hoe en wanneer het werk wordt uitgevoerd), een persoonlijke arbeidsplicht (de opdrachtnemer kan zich niet vrij laten vervangen) en loon (een vaste vergoeding voor de verrichte arbeid). Als aan deze drie voorwaarden wordt voldaan, kan de Belastingdienst oordelen dat er sprake is van een arbeidsovereenkomst, ongeacht hoe de samenwerking is vormgegeven.

De Wet deregulering beoordeling arbeidsrelaties (Wet DBA) is bedoeld om duidelijkheid te scheppen over wanneer iemand als werknemer of als zelfstandige kwalificeert. Opdrachtgevers en opdrachtnemers kunnen gebruikmaken van modelovereenkomsten om de aard van de samenwerking vast te leggen, maar ook die bieden geen absolute zekerheid als de feitelijke situatie afwijkt.

Wat zijn de financiële gevolgen van schijnzelfstandigheid voor opdrachtgevers?

Voor opdrachtgevers zijn de financiële risico’s van schijnzelfstandigheid aanzienlijk. De Belastingdienst kan naheffingen opleggen voor loonheffingen en premies werknemersverzekeringen, aangevuld met rente over de niet-afgedragen bedragen. Daarbij kunnen ook boetes worden opgelegd bij kwaadwillendheid of ernstige nalatigheid.

Wat de situatie extra risicovol maakt, is de terugwerkende kracht waarmee de Belastingdienst kan optreden. Sinds het handhavingsmoratorium per 1 januari 2025 is opgeheven, controleert de Belastingdienst actief op schijnzelfstandigheid. Naheffingen kunnen in beginsel over meerdere jaren worden opgelegd, wat de financiële impact fors kan vergroten.

Wat zijn de gevolgen van schijnzelfstandigheid voor de zzp’er zelf?

Ook voor de zelfstandige zelf heeft schijnzelfstandigheid ingrijpende gevolgen. Wie achteraf als werknemer wordt aangemerkt, verliest het recht op de zelfstandigenaftrek en andere fiscale voordelen, zoals de mkb-winstvrijstelling. Eerder genoten belastingvoordelen kunnen worden teruggevorderd, wat leidt tot een forse naheffing in de inkomstenbelasting.

Daarnaast kunnen toeslagen, zoals zorgtoeslag of huurtoeslag, worden teruggevorderd als het inkomen achteraf anders wordt vastgesteld. Op arbeidsrechtelijk vlak brengt de herkwalificatie juist ook rechten met zich mee: recht op loondoorbetaling bij ziekte, ontslagbescherming en pensioenopbouw via de werkgever. Dit kan voor de opdrachtgever tot aanzienlijke verplichtingen leiden.

Hoe beoordeelt de Belastingdienst of er sprake is van schijnzelfstandigheid?

De Belastingdienst beoordeelt de arbeidsrelatie op basis van alle feiten en omstandigheden samen, niet op basis van één enkel criterium. Daarbij kijkt de inspecteur naar de gezagsverhouding, de mate waarin de opdrachtnemer is geïntegreerd in de organisatie van de opdrachtgever, en of er sprake is van ondernemerschap in bredere zin.

Relevante vragen zijn onder meer: werkt de zzp’er ook voor andere opdrachtgevers, draagt hij of zij zelf ondernemersrisico, en is er vrijheid in de uitvoering van het werk? Ook het gebruik van bedrijfsmiddelen van de opdrachtgever, het volgen van instructies en het werken op vaste tijden spelen een rol. Een goedgekeurde modelovereenkomst kan helpen, maar biedt alleen bescherming als de feitelijke werkwijze ook overeenkomt met wat er in de overeenkomst staat.

Hoe kun je schijnzelfstandigheid voorkomen als opdrachtgever of zzp’er?

Voorkomen is beter dan genezen, en dat geldt zeker bij schijnzelfstandigheid. Een goede aanpak begint met het correct vastleggen van de arbeidsrelatie in een overeenkomst van opdracht die aansluit bij de werkelijke situatie. Werken met een door de Belastingdienst goedgekeurde modelovereenkomst geeft een goede basis, mits de dagelijkse praktijk ook overeenkomt met die overeenkomst.

Praktische maatregelen om schijnzelfstandigheid te voorkomen:

• Zorg dat de zzp’er daadwerkelijk vrijheid heeft in de uitvoering van het werk en niet onder direct toezicht staat.
• Leg vast dat de opdrachtnemer zich kan laten vervangen door een derde.
• Stimuleer dat de zelfstandige ook voor andere opdrachtgevers werkt.
• Vermijd langdurige, exclusieve samenwerkingen waarbij de zzp’er volledig is geïntegreerd in de organisatie.
• Toets de arbeidsrelatie periodiek opnieuw, zeker bij langlopende opdrachten.

Het bewaken van de feitelijke werksituatie is minstens zo belangrijk als het papierwerk. Een overeenkomst die niet overeenkomt met de realiteit, biedt geen bescherming.

Zo helpt Newtone bij het voorkomen en oplossen van schijnzelfstandigheid

Wij begrijpen dat de regels rondom schijnzelfstandigheid complex zijn en dat de gevolgen groot kunnen zijn, zowel voor opdrachtgevers als voor zelfstandigen. Newtone ondersteunt je bij het beoordelen van arbeidsrelaties en het nemen van de juiste maatregelen, zodat je niet voor onverwachte verrassingen komt te staan.

Wat wij voor je kunnen doen:

• Beoordelen of bestaande samenwerkingen risico’s op schijnzelfstandigheid met zich meebrengen.
• Overeenkomsten van opdracht opstellen of toetsen die aansluiten bij de feitelijke situatie.
• Adviseren over het gebruik van modelovereenkomsten en de praktische toepassing ervan.
• Begeleiden bij controles of vragen van de Belastingdienst rondom arbeidsrelaties.
• Fiscale en juridische risico’s minimaliseren bij lopende of nieuwe samenwerkingen met zzp’ers.

Wil je weten of jouw situatie risico’s met zich meebrengt, of heb je vragen over een concrete arbeidsrelatie? Neem contact met ons op voor een vrijblijvend gesprek. We denken graag met je mee.